Burza i Błyskawica

Po raz drugi karty QSL popłynęły z Milanówka w świat pod znakiem SP6ØPW.
Okazją była 60 rocznica wybuchu Powstania Warszawskiego.
Okolicznościowa stacja zorganizowana przez krótkofalowca Sławomira Bułajewskiego SP5QWJ pracowała przez 63 dni z Milanówka. Pozyskanie nietypowego znaku z liczbą wiązało się z uzyskaniem stosownej rejestracji za pośrednictwem krajowego oddziału URTiP aż w Genewie.

Na karcie QSL potwierdzającej łączność ze stacją SP6ØPW znalazł się następujący wpis:

Milanówek w okresie Powstania Warszawskiego

Mieszkańcy Milanówka w pierwszych dniach Powstania Warszawskiego przyjęli około 6 tys. uchodźców z peryferyjnych dzielnic Warszawy. Po upadku Powstania w Milanówku schronienie znalazło kilkadziesiąt tysięcy warszawiaków.

Do Milanówka, w którym w połowie sierpnia zorganizowano szpital na 100 łóżek, dodatkowo ewakuowano z Warszawy szpitale: "Dzieciątka Jezus" na 400 łóżek, "Czerwonego Krzyża" na 100 łóżek, "Ujazdowski" na 120 łóżek, położniczy im. Ks. Anny Mazowieckiej na 20 łóżek, położniczy z placu Starynkiewicza na 40 łóżek oraz zakład opiekuńczy im. Ks. Boduena mający pod opieką 400 dzieci.

W niektórych domach w Milanówku zorganizowano małe, zakonspirowane szpitaliki dla rannych powstańców, którzy mogli dzięki temu uniknąć kontroli niemieckiej w szpitalach oficjalnych.

Sponsorem druku kart QSL było Muzeum Powstania Warszawskiego.


Z Powstaniem Warszawskim związane były dwie radiostacje foniczne: BŁYSKAWICA i mniej znana z publikacji radiostacja BURZA. Dzięki tym radiostacjom świat otrzymywał informacje o rozwoju wypadków w odciętej od wszelkiej pomocy walczącej Warszawie.

Konstruktorem radiostacji BŁYSKAWICA był krótkofalowiec, żołnierz Armii Krajowej, Antoni Zębik (przed wojną SP1ZA, po wojnie SP7LA), noszący pseudonim BIEGŁY. Radiostacja powstała w Częstochowie w dzielnicy Raków w zakładzie naprawy rowerów mistrza kolarskiego Bolesława Drożdża, w budynku zlokalizowanym na obrzeżu miasta z dala od innych zabudowań. Sam Drożdż nie wiedział początkowo co powstaje na jego strychu, choć mechanicznie pomagał w konstrukcji radiostacji. Budowę radiostacji o mocy 200W Antoni Zębik ukończył 15 sierpnia 1943 roku. Od 1 września Antoni przeprowadzał próby radiostacji nadając od godziny 1600 do godziny 1615 muzykę rozrywkową i taneczną z niemieckich płyt. Raporty o słyszalności i modulacji radiostacji zbierane przez łączników z całej Polski potwierdziły poprawność konstrukcji. Pod koniec września Niemcy namierzyli dzielnicę, z której nadawała radiostacja. Antoni, jako podejrzany krótkofalowiec został wezwany do Schutzpolizei i dzięki wcześniejszemu przeszkoleniu Bolesława Drożdża punktualnie, bez obecności Antoniego, radiostacja zaczęła nadawać muzykę, dzięki czemu Niemcy wyłączyli Antoniego z kręgu podejrzanych. W tym czasie nadajnik nie nosił jeszcze nazwy BŁYSKAWICA.

Do Warszawy radiostacja została przetransportowana przed samym Powstaniem. W Warszawie radiostację przejął Stefan Chojnacki. Radiostacja przechowywana była w warsztacie samochodowym przy ulicy Huculskiej na Dolnym Mokotowie. Trzy skrzynie mieszczące radiostację radiotechnik Stefan Chojnacki pseudonim STEFAN miał dowieźć na ulicę Mazowiecką 10 co okazało się w dniu 1 sierpnia rzeczą niemożliwą. Przetransportował je na podwórze domu na rogu Chmielnej i Wielkiej a sam został śmiertelnie trafiony kulą na ulicy Marszałkowskiej. Nocą z 1 na 2 sierpnia dwie grupy szturmowe, jedna pod dowództwem pchor. "SKÓRY", druga pod dowództwem pchor. "WILKA" ogniem broni maszynowej i granatami zaatakowały Niemców w oficynie domu, gdzie na podwórzu mokły w strugach ulewnego deszczu skrzynie mieszczące radiostację. Dwunastu AK-owców z trudem wyniosło skrzynie w bezpieczne miejsce, a następnie z wielkim wysiłkiem przetransportowało je do gmachu PKO na rogu ulic: Jasnej i Świętokrzyskiej. Cel brawurowej akcji szturmowej, jak również zawartość nieporęcznych do niesienia skrzyń były do końca zachowane w tajemnicy. Żołnierze byli przekonani, że transportują skrzynie ze szkłem. Skrzynie, pomyślane raczej do maskowania niż do zabezpieczenia zawartości nie ochroniły radiostacji. Zalaną wodą i zniszczoną radiostację BŁYSKAWICĘ złożył i uruchomił zespół w skład którego wchodzili: inż. Kazimierz Dobrowolski "SZYMCZAK", inż. Henryk Paśnicki "BOCIAN", inż. Roman Kitzner "ZBIGNIEW", Jerzy Horn "BURAS", inż. Roman Trechciński "ROMAN" oraz inż. Czesław Brodziak ADLER. Wymiana uszkodzonej lampy nadawczej na inną spowodowała obniżenie pierwotnej mocy nadajnika. Komendantem stacji został Jan Grzegorzewicz. Montaż radiostacji ukończono 7 sierpnia.

Radiostację BŁYSKAWICĘ zainstalowano na trzecim piętrze budynku PKO od strony podwórza. W jednym pokoju znalazła się stacja nadawcza i wzmacniacze. W drugim pokoju wyłożonym dywanami zarekwirowanymi ze składu dywanów Kiltynowicza urządzono studio. Bardzo mało pogłosu i zadawalająca izolacja od szmerów z zewnątrz budynku składały się na dobre warunki nadawania. Kwatera prasowa została zorganizowana przy ulicy Moniuszki obok nocnego lokalu Adria. Radiostacja BŁYSKAWICA pracowała na długości fali 32,8 m.

Na dachu gmachu PKO pomiędzy kominami rozciągnięto na bloczkach 31 metrową antenę w taki sposób, aby możliwe było szybkie jej ściągnięcie gdy pojawi się niemiecki samolot obserwacyjny. Drugą zapasową antenę rozwieszono na gmachu wydawnictwa "Gebethner i Wolff" na rogu ulic Zgody i Sienkiewicza. W kopule PKO urządzono stanowisko obserwatora.

Podczas powstania nadawano trzy audycje dwudziestominutowe dziennie. Dwie o godzinie 1200 i 1830 na falach krótkich 32,8 m. oraz trzecią o 1100 na falach średnich 224 m. i 251 m.

W zakonspirowanym skrzydle zdobytego gmachu Poczty Głównej od 3 sierpnia 1944 roku działała foniczna radiostacja o nazwie BURZA o mocy 18 watów, uruchomiana przez majora Stanisława Noworolskiego ZWORĘ, jednego z pionierów radiotechniki w Polsce, oraz jego bliskiego współpracownika z okresu konspiracji - Włodzimierza Markowskiego RYBKĘ(#). Wykorzystując antenę zainstalowaną przez Niemców na dachu Poczty Głównej, koło północy 2 sierpnia nadano próbną audycję na fali długości 52,1 m., przekazując wiadomość o wybuchu Powstania Warszawskiego, apele o pomoc oraz teksty z prasy powstańczej - w sumie około 20 minut.

Radiostacja BURZA działała w najściślejszej konspiracji aż do 11 września, kiedy to poległa pod gruzami Poczty Głównej. BŁYSKAWICA uruchomiona została dopiero w dniu 8 sierpnia; od tego czasu BURZA retransmitowała raz na dobę audycje wyemitowane przez BŁYSKAWICĘ.

W dniu 4 października, po nadaniu ostatniego komunikatu, trwającego 10 minut, kierownik zespołu radiostacji BŁYSKAWICA Jan Georgica (tym razem nie krótkofalowiec a muzeolog) o pseudonimie GRZEGORZEWICZ, rozbił młotem nadajnik nie dopuszczając tym samym aby po Kapitulacji Powstania Warszawskiego radiostacja dostała się w ręce Niemców. Przed zniszczeniem z radiostacji został wyjęty rezonator kwarcowy, który trafił (podobno) do zbiorów Muzeum Wojska Polskiego.


W dniu 7 sierpnia z inicjatywy majora "ZWORY" technik "RYBKA" zmontował ze zdobytej w gmachu Arbeitsamtu przy ulicy Kredytowej radiostacji niemieckiej oraz sprzętu ewakuowanego z gmachu sądów na LESZNIE - kolejną radiostację foniczną, działającą na falach średnich 224 m czyli na tej samej częstotliwości co działająca z Krakowa niemiecka rozgłośnia "Weichselsender".


11 sierpnia 1944 roku odezwały się dwie radiostacje średniofalowe na fali 222 m.

Jedna z nich POLSKIE RADIO WARSZAWA nadała po raz pierwszy audycję rozpoczynając ją "Warszawianką", druga rozgłośnia POLSKIEGO RADIA pod auspicjami PKWN wygłosiła tekst Manifestu Lipcowego. Studio i radiostacja POLSKIEGO RADIA mieściły się w dwóch osobowych wagonach kolejowych na bocznicy lubelskiego dworca.


Krótkofalowiec Wiesław-SQ5ABG, były uczeń Liceum Ogólnokształcącego w Milanówku (1961÷1963), z którego inicjatywy zawiązał się KOMITET BUDOWY REPLIKI RADIOSTACJI POWSTAŃCZEJ doprowadził do pozyskania oryginalnych części i zbudowania, pod nadzorem samego konstruktora Antoniego-SP7LA, obecnie mieszkańca Radomska, repliki radiostacji BŁYSKAWICA. Radiostacja została zbudowana w warsztacie krótkofalowca Tadeusza-SP9QMT w Imielinie pod Mysłowicami. Część prac mechanicznych wykonał krótkofalowiec Jan-SP9GDI.

W zbieranie części i podzespołów zaangażowani byli wszyscy polscy krótkofalowcy oraz polonia. Każda z części przechodziła przez srogą ocenę autentyczności - posłużę się przykładem - posiadany przeze mnie mikrofon od radiostacji, z wytłoczoną datą: listopad 1944 roku, został odrzucony przez komitet budowy repliki i słusznie, przecież budowa radiostacji ukończona była 15 sierpnia 1943 roku. Podczas budowy osiągnięto aż 85÷90% autentyczności - transformatory sieciowe i anodowe zostały nawinięte współcześnie.

Zdaniem twórcy radiostacji Antoniego Zębika odbudowanie BŁYSKAWICY było możliwe dzięki jego żonie ś.p. Marii, która w kuchennym piekarniku ukryła schemat ideowy i całą dokumentację zbudowanej przez męża w 1943 roku radiostacji.

Replika radiostacji do Warszawy transportowana była w komfortowych warunkach owinięta kocem i kołdrą przez żonę Tadeusza-SP9QMT, zabezpieczona przed zawilgoceniem - nie trzeba było jej suszyć przez kilka dni przed nadaniem pierwszej audycji (!!)

W dniach 30 lipca do 3 sierpnia replika radiostacji BŁYSKAWICA była eksponowana w nowo otwartym Muzeum Powstania Warszawskiego i cieszyła się wśród zwiedzających wielką popularnością.

Pierwszą audycję z repliki radiostacji BŁYSKAWICA nadano w dniu 8 sierpnia o godzinie 945 modulacją AM na czestotliwości 7042 ±2 kHz z hotelu "Warszawa" na Placu Powstańców Warszawy dawnego gmachu Prudientalu. Pierwszą i kolejne audycje do dnia 4 października stanowiły odtwarzania nasłuchów audycji radiostacji nagranych w Anglii z tekstów, melodii i komunikatów, które Wiesław-SQ5ABG pozyskał na bakielitowych płytach od Nowaka Jeziorańskiego (Polskie Radio nie wiedziało, że Nowak Jeziorański jest w posiadaniu tak cennych materiałów (teraz, po obróbce cyfrowej, już je ma i wykorzystuje).

Włodzimierz Markowski SP5MW zaproszony na uroczyste spotkanie w dniu nadania pierwszej audycji z repliki radiostacji BŁYSKAWICA podjął decyzję o odbudowie powstańczej radiostacji BURZA, której był historycznie współtwórcą. Prezentacja gotowej repliki radiostacji BURZA odbyła się w dniu 26 lutego 2005 roku podczas Sesji Popularno Naukowej z okazji 75-lecia powstania Polskiego Związku Krótkofalowców w asyście kamer TVP Polonia. W replice BURZY uzyskano 90÷95% autentyczności. Do Muzeum Powstania Warszawskiego BURZA zostanie przekazana w 61 rocznicę wybuchu Powstania.

Sławomir Bułajewski
SP5QWJ

(#) Włodzimierz Markowski urodził się 26 grudnia 1922 roku w Warszawie. Ojciec Włodzimierza - Bolesław Markowski był dyrektorem Radiostacji Transatlantyckiej oraz właścicielem Wytwórni Aparatów Elektrycznych BEMAR w Grodzisku Mazowieckim, gdzie produkowano karoserie samochodów i radiostacje RK-3 dla Wojska Polskiego. Już jako uczeń Włodzimierz interesował się elektroniką, a w 1938 roku wstąpił do Polskiego Związku Krótkofalowców i uzyskał znak SPL-007. W 1939 roku skonstruował swoją pierwszą radiostację amatorską, zdał egzamin i w sierpniu 1939 roku uzyskał znak SP3WM.

Wybuch wojny uniemożliwia mu rozpoczęcie pracy w eterze pod swoim znakiem. We wrześniu ewakuował się wraz z rodzicami do Lwowa, z którego wrócił w końcu grudniu 1939. Tam został zaprzysiężony w oddziale łączności mjr Stanisława Noworolskiego ps. ZWORA i Czesława Brodziaka ps. ADLER SP1QC. Podjął pracę w sklepie ''Foto-Neuman'', należącym do Ernesta Neumana. Sklep, oferował radioodbiorniki i aparaty fotograficzne, mieścił się przy ul. Mazowieckiej 6.

Jednocześnie Włodzimierz Markowski, uczestniczył w budowie radiostacji i odbiorników radiowych dla komórek łączności Armii Krajowej. Dostarczył między innymi lampę PC 1,5/100 dla Czesława Brodziaka, który przekazał ją (przewożąc w termosie) do budowanej przez Antoniego Zębika SP1ZA w Częstochowie radiostacji fonicznej BŁYSKAWICA.

W momencie wybuchu powstania jako łącznik w batalionie ''Kiliński'' obsadził Gmach Poczty Głównej przy Placu Napoleona, gdzie uruchomił radiostację BURZA.

Od 3 sierpnia do 15 września był operatorem i spikerem BURZY, nadając początkowo swój program oraz retransmitując od 15 sierpnia program radiostacji BŁYSKAWICA. Za wypad do gmachów Sądów na Lesznie po sprzęt radiowy, został wraz z majorem Noworolskim odznaczony Krzyżem Walecznych. BURZA uległa zniszczeniu w wyniku bombardowania gmachu Poczty Głównej w dniu 15 września.

Jako "ranny" Włodzimierz Markowski został ewakuowany poprzez obóz przejściowy w Pruszkowie do Grodziska Mazowieckiego.

Po wyzwoleniu, ukrywając swoją konspiracyjną działalność objął w latach 1945-1949 stanowisko Kierownika Radiowęzła Polskiego Radia w Grodzisku Mazowieckim. Potem jako rzemieślnik prowadził własny zakład, a następnie pracował w spółdzielni Elektormierniczej ELEKTRA.

Jego drugą wielką życiową pasją była motoryzacja. Został członkiem kadry narodowej, zdobywał wielokrotnie mistrzostwo Polski w wyścigach i rajdach motocyklowych, a potem samochodowych. Zdobył tytuł Zasłużonego Mistrza Sportu.

Od 1996 roku przebywa na emeryturze, czynnie interesując się elektroniką i konstrukcjami radioamatorskimi. Po wojnie nie występował o znak krótkofalarski, a obecnie po zdaniu ponownie egzaminu państwowego na świadectwo operatora został licencjonowanym krótkofalowcem ze znakiem SP5MW.

Odznaczony został Krzyżem AK w Londynie i Wojska Polskiego oraz Krzyżem Powstania Warszawskiego.

W 1992 roku po 8-letnim procesie odzyskał upaństwowioną bezprawnie fabrykę (należącą przed wojną do jego ojca) - Grodziskie Zakłady Przemysłowe S.A.

Na Zjeździe AK został wybrany do zarządu, z którego wystąpił i zrzekł się członkostwa.

Wraz z kilkunastoma innymi kombatantami założył organizację "Norymberga 2".
W roku 2000 Włodzimierz Markowski otrzymał Order "Polonia Mater Nostra Est".


Literatura:

"Tu - Warszawa, dzieje radiostacji powstańczej BŁYSKAWICA"
Stanisław Zadrożny, Londyn 1964

"Żołnierze łączności walczącej Warszawy"
Kazimierz Malinowski, Warszawa PAX 1983

Życiorys Włodzimierza Markowskiego SP5MW
spisany przez Wiesława Pasztę SQ5ABG

Relacja z budowy oryginalnej radiostacji BŁYSKAWICA
opowiedziana przez Antoniego Zębika w Muzeum Powstania Warszawskiego w sali z repliką radiostacji powstańczej


Powrót do tekstów
Powrót na stronę główną